نقش شورا در آموزش و پرورش نسل حاضر

لذا افرادی که در شورا قرار می گیرند خود نیز باید به رای و مشورت دیگران تکیه کرده و در                 همه ی امور رعایت چهارچوب قوانین را بکنند.

در کتاب نهج الفصاحه آمده است که دوراندیشی در این است که با صاحب نظر مشورت نمایی و مطابق گفته اش عمل کنی.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

چکیده مقاله

مشورت و شورا در لغت از « شارالعسل » گرفته شده و به معنای بیرون آوردن عسل از کندو به دست آوردن عسل ناب است . این لغت در اصطلاح به معنای به دست آوردن راه درست و متقن از طریق نظرخواهی از عقلا و خردمندان است . وجه تسمیه و مشاوره این است که بهترین اندیشه و محکم ترین رای از طریق نظرخواهی و گفتگو با دیگران همچون عسل ناب استخراج شده از کندو ، به دست می آید و هدایت و صلاح و خیرها و خوبی ها در پرتو آن تحصیل و موجب پیروزی می گردد .

دین مبین اسلام بر منزلت شورا تأکید فراوان نموده است . آیات و روایات بی شماری بر این موضوع دلالت دارد از جمله آیه شریفه 38 از سوره مبارکه شورا آن جا که می فرماید : « و آنان که امر خدا را طاعت و اجابت کردند و نماز برپا داشتند و کارشان را با مشورت یکدیگر انجام دادند. از آنچه روزی شان کردیم به فقیران اتفاق کردند . » و آیه 159 سوره آل عمران در سفارش پیامبر با اهل ایمان » بر آنان ببخشای و برایشان طلب آمرزش کن و در امور با ایشان مشورت نما و آنگاه که تصمیم گرفتی توکل بر خدا کن که خداوند توکل کنندگان را دوست دارد .»

پیامبر و ائمه معصومین نیز بر انجام امور با مشورت و شورا تأکید داشته اند . از جمله حضرت علی (ع) که در باب شورا فرامین بسیاری داشته و چنین فرموده اند . » من شاور الرجال شارکها فی عقولها » ( کسی که با انسانهای دیگر مشورت می کند در عقلهای آنان شریک است ) در جایی دیگر مشورت کردن را موجب دوری از استبداد دانسته و چنین بیان داشته اند : « انسان همین که خود را در سطح مشورت قرار داد از استبداد دور شده است . »

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

مشورت با خدا

در بسیارى از روایت هاى برجا مانده از بزرگان و پیشوایان دین درباره مشورت، بر این نکته تأکید شده است که پیش از مشورت با مردم، با خدا مشورت کنید. امام صادق علیه السلام در حدیثى، تعبیر مشورت با خدا را چنین شرح مى دهد:

یعنى اینکه در آغاز از خداوند طلب خیر کنید. سپس در آن مسئله با دیگران به مشورت بپردازید. هرگاه با یاد خدا آغاز کنید، خداوند نیز خیر را بر زبان هر کدام از بندگانش که دوست بدارد، جارى مى سازد.

 

جایگاه مشورت در قرآن کریم

آیین جامع اسلام نکته های اساسی و ارزشمندی را با هدف رشد جنبه های مادی و معنوی انسان پیشنهاد می کند. برای نمونه در قرآن کریم و روایت های رسیده از ائمه معصومین علیهم السلام  دانش و مهارت مشاوره با لطافت و جزئیات لازم به پیروان مکتب اسلام آموخته می شود.

در آیه ی 233 سوره ی بقره می خوانیم :  و الوالدات یرضبعن اولادهن ...

و مادران فرزندانشان را دو سال کامل شیر دهند. این برای کسی است که بخواهد دوران شیرخوارگی را به کمال برساند ... پس اگر به توافق و مشورت با یک دیگر ، قصد از شییر گرفتن فرزند را کردند گناهی برآنها نیست.

ابن عباس در تفسیر این آیه می گوید:

وقتی این آیه نازل شد پیامبر (ص) فرمود : « آگاه باشید که خدا و رسولش از مشورت بی نیاز هستند لکن خداوند آن را رحمت برای امت اسلام قرار داد. پس کسی که مشورت کند ، از به راه راست شدن باز نمی ماند و کسی که آن را ترک کند ، از گمراهی اش کاسته نمی شود. »

بنابراین خداوند حتی درباره ی باز گرفتن کودک از شیرخوردن به پدر و مادر کودک خطاب                   می کند که در این باره با یک دیگر مشورت کنند و بدون هم فکری به این کار دست نزنند. همچنین خداوند در سوره ی آل عمران ، آیه 159 حتی پیامبر اکرم(ص) را – که بی نیاز از مشورت است – به مشورت دعوت می کند و می فرماید : « فیما رحمه من الله ... »

به لطف و رحمت الهی با آنان نرم خویی کردی و آگر درشت خوی و سخت دل بودی ، بی شک از پیرامون تو پراکنده می شدند. پس از ایشان درگذر و بر ایشان آمرزش بخواه و با آنان مشورت کن.

نمونه ی دیگر ، آیه 38 سوره شورا است که خداوند می فرماید : « الذین استجابوا لربهم و اقاموا ... »

خداوند در این آیه چهار ویژگی برای مومنان برشمرده است ، از جمله : لبیک به پروردگار ، برپایی نماز ، مشورت در کارهایشان و انفاق از دارایی شان. از این آیه استفاده می شود که انسان مومن  اهل مشورت است و در پیشرفت کارهایش ، تنها به عقل و خرد خویش اکتفا نمی کند بلکه از دیدگاه های دیگران نیز نهایت استفاده را می کند.

مشورت ادراک و هشیاری دهد                                            عقل ها مر عقل را یاری دهد

                                                                                                           مولانا

 

سفارش اهل بیت (ع) به مشورت

تلاش در جهت برآوردن نیاز مردم ، ویژگی اخلاقی پسندیده ای است که در آموزه های دین تاکید فراوانی بدان می شود. امام جعفرصادق(ع) به نقل از پیام آور رحمت می فرماید : « کسی که در جهت رفع نیاز برادر مومنش بکوشد ولی او را نصیحت نکند به خدا و رسولش خیانت کرده است.» از این روایت در می یابیم همه نمونه های یاری رسانی به هم نوعان ، جنبه ی مادی نداشته بلکه کمک های معنوی و از جمله راهنمایی و هدایت آنان نیز ارزشمند و مهم است به گونه ای که                   بی توجهی به نصیحت و راهنمایی آنها ، خیانت به خدا و رسول (ص) خوانده می شود.                       حضرت علی (ع) نیز در نامه ای تذکرآمیز ، به محمد ابن ابی بکر نوشته بود : « و انصح المرء اذا استشارک »

انسانی را که از تو مشاوره و نظر می خواهد ، راهنمایی کن.

به فرموده پیامبر(ص) مردم جامعه ای که مشورت را سرلوحه ی کارهای خود قرار می دهند سزاوار زندگی هستند.

هرگاه زمام دارانتان از نیکان و ثروتمندان شما بخشنده باشند و کارهایتان با مشورت انجام گیرد  پس روی زمین ماندن شما بهتر از درون آن است. هم چنین هرگاه فرمان روایانتان از اشراف و ثروتمندانتان بخیل باشند و امورتان با مشورت همراه نباشد ، در چنین وضعی درون خاک بودن و مردن برای شما برتر از زندگی کردن روی خاک است.

امام سجاد(ع) در بیان اهمیت مسئله مشورت در رساله حقوق خویش ، برای مشاور و کسی که از انسان مشاوره می طلبد ، حقوقی را در نظر گرفته و فرموده است : « حق مراجعه کننده برای مشورت این است که اگر می دانی پیشنهاد موثری برای او داری ، با او در میان بگذار و اگر                  نمی توانی راهنمایی اش کنی ، او را به کسی که می داند ارجاع دهی.

از دیگر نشانه ای اهمیت مشورت این است که در اسلام حتی به مشورت با دشمنان نیز سفارش شده است. امام علی (ع) می فرماید : « با دشمنانت مشورت کن تا از میزان دشمنی و هدف های آنها آگاه شوی. »        

علامه طباطبایی در باره آیه معروف شورا می گوید : در جمله « و امر هم شوری بینهم » به ویژگی مهم و بنیادی مومنان اهل رشد و عمل اشاره شده بدین صورت که آنان در به دست آوردن اندیشه صحیح و دیدگاه جامع و متقن به صاحبان عقل و اندیشه و خرد مراجعه می کنند و ضمن جمع آوری کلیه دیدگاهها ، بهترین آنها را گزینش و تبعیت می کنند و در واقع این آیه ، با آیه « والدین یستمعون القول فیتبعون » نزدیک است : و راه رسیدن به بهترین راههای موجود در هر عرصه ای برای دستیابی به واقعیت مشورت است : چرا که « و ماتشاور قوم الاو فقوا حسن ما فی ضمیر هم » هیچ قومی در کارهایشان با یکدیگر مشورت نکردند مگر آنکه به بهترین راههای موجود دست یافتند . از دیدگاه پیامبر اسلام (ص) ، بقای جامعه ای که فاقد سنت مشورت است ، در خطر است ، چرا که فقدان سنت مشورت در جامعه ، شخصیت افراد را می کشد و رشد فرهنگ و اندیشه ها را متوقف می سازد . در این باره پیامبر اعظم (ص) می فرماید : « مشورت دری در مقابل هجوم پشیمانی و مایه ایمنی از سرزنش است.»

و بزرگان دین چنین توصیه می کنند :

پیش از تصمیم گیری ، مشورت کن و پیش از عمل بیندیش ، حضرت امام علی (ع)

هیچ قومی با یکدیگر مشورت نکردند مگر آن که به راه پیشرفت خود رهنمون شدند . حضرت امام حسین (ع)

در مشورت نخستین کس مباش که نظر می دهد و از اظهار نظر تا پخته بپرهیز . حضرت امام صادق (ع)

چرا شورا ؟

رسول خدا (ص) و جانشینان آن حضرت با آنکه معصوم بودند و حتی با قطع نظر از وحی و مقام والای الهی از نظر فکر و بینش و منش از مشورت بی نیاز بودند با مشورت کن دو نکته را تعقیب می کردند :

1 -  اهمیت مشورت و شورا را به مسلمانان یادآوری کنند و این روحیه را در عرصه های مختلف ، جامعه اسلامی ، ایجاد و تقویت نمایند .

2 -  ضمن آموزش عملی به مسلمانان بیاموزند که چگونه به این سیره عمل کنند و از نمرات درخشان آن برخوردار شوند ، پس از آن حضرت این سنت الهی را به نیکی استمرار بخشند و زندگی را بر اساس مشورت بنیاد نهند .

شورا مایه انس و صفا و الفت اجتماعی ، پیوند مردم ، ارزش یافتن آنان ، استفاده از دیدگاهها و مواضع فکری و علوم و آگاهی دیگران ، پرهیز از استبداد رای و پی آمدهای وخیم خود رایی ، مشخص شدن قدر و جایگاه انسانها در امور اجتماعی و عرصه های فکری و فرهنگی می گردد .

یکی از عوامل موفقیت پیامبر اکرم (ص9 در پیشبرد هدفهای اسلامی ، همین مسئله مشورت بوده است . آن حضرت نشان داد که با مشورت و رعایت اصول و مبانی مدیریت می توان جامعه را در موقعیت های بحرانی به سلامت اداره کرد و خودرایی و خودسری را ، که از بزرگترین آفتهای فرهنگی و اجتماعی است ، از ساخت اجتماع دور ساخت . آن حضرت به همگان آموخت که همه انسانها ، حتی آنها که از فکر قوی برخوردارند و صاحب بهترین افکار و اندیشه اند ، به مشورت نیازمندند و اگر خود را از مشاوره با دیگران بی نیاز بینند ، خود استبداد و استکبار می یابند . اما اگر با مردم مشاوره و رایزنی داشته باشند و شخصیت ، دیدگاههای آنان را نادیده نگیرند و از استعدادهای آنان بهره برند ، نه تنها از خطر فرو رفتن در استبداد دور می گردند ، بلکه به آرا و اندیشه های محکم و متقن ، دست می یابند تجارب تاریخی نشان داده است که بهترین افراد و محکم ترین نظامها در صورت فرو رفتن در استبداد به هلاکت می رسند ، جنبه مردمی خود را از دست می دهند و در مسیر انحطاط می افتند .

در این باره امیر مومنان (ع) می فرمایند : « من استبد برایه هلک » هر کس استبداد رای ورزد ، هلاک می شود .

اثرات شورا و مشورت حتی به عرصه ادبیات و علم اخلاق نیز وارد شده است . مولوی در این باره می گوید :

مشورت کن با گروه صالحان از پیمبر « امر شاورهم » بدان این خردها چون مصابیح انور است  بیست مصباح از یکی روشن تر است.

مشورت در سیره پیامبر (ص) :

1 -  از نمونه های برجسته سیره مشاوره پیامبر (ص) جنگ بدر است که در باره اصل جنگ ، تعیین مکان نبرد و اسیران جنگ با یاران خود مشورت کرد و فرمود : « اشیروا اعلی ایهاالناس » ای مردم آراء خود را برایم بگویید .

2 -  در روز حدیبیه نیز در موضوعهای مختلفی به مشورت پرداخت .

3 – در فتح مکه ، هنگامی که آمدن ابوسفیان به حضرت گزارش شد ، با اصحاب مشورت کرد .

4 -  در غزوه طائف ، پس از محاصره ، پیامبر اسلام (ص) با اصحاب خود مشاوره کرد و سپس تصمیم گرفت .

5 -  در غزوه تبوک ، در امور مختلف ، با اصحاب خود به مشورت پرداخت ، « اشیروا علی » فرمود و نظرهای صائب و آرای صحیح و نوین اصحاب را مورد ستایش قرار داد .

6 -  در جنگ احد در باره اینکه سپاه اسلام در مدینه مستقر شود یا بیرون رو ، با اصحاب مشورت کرد و با اینکه خود موافق نبود نظر اصحاب را پذیرفت . پیامبر (ص) در مورد اعزام افراد برای تبلیغ و اداره امور یک منطقه و اعطای مسئوولیت به منظور فرمانداری و استانداری و مدیریت حکومت بخشی از مناطق تحت اداره خویش با اصحاب مشورت می کرد .

خصوصیات مشاورین

بسیاری از روایات مشورت را با چهار گروه سزاوار دانسته اند : افراد آگاه ، اشخاص آزاده و با ایمان ، و افراد با حسن نیت ، علاقمند و دلسوز. حضرت علی (ع) نیز خصوصیات کسی که مورد مشورت قرار می گیرد را اینگونه بیان می کند : « بهترین کسی که می توانی با او مشورت کنی کسی است که دارای علم و تجربه و دوراندیشی باشد . » 

روایتی از امام رضا (ع) نیز چنین است : « در محضر امام رضا (ع) سخن از پدر بزرگوار ایشان شد حضرت فرمودند : « هیچ کس به اندازه پدر من دارای عقل و خرد نبود اما در عین حال پدرم با غلامان سیاه مشورت می کرد . به او خرده می گرفتند که چرا با غلامان مشورت می کنی ، حضرت می فرموند : « چه بسا خداوند سخن خود را بر زبان این غلامان جاری کند . »

حضرت امیر مومنان (ع) می فرماید : برای در امان ماندن از لغزشها و پشیمانها با صاحبان خرد مشورت کن . ر شاور ذوی العقول تامن الزلل و النوم »

شورا و مدیریت مشارکتی

شورا و مشورت پیش از آنکه رنگ و بوی سیاسی و اجتماعی بگیرد یک اصل عقلانی است . کافی است به خاطر بیاوریم که انسان موجودی است طبیعتا" اجتماعی تا عقلانی بودن اصل شورا و مشورت را بدون هیچ استدلالی بپذیریم . اما با این حال آموزه های فراوانی در کتاب و سنت دین اسلام وجود دارد که بر این اصل عقلانی زندگی اجتماعی انسان صحه می گذارد .

در طول تاریخ نیز با موارد معروفی از رویکرد شورایی دراداره جوامع و

/ 1 نظر / 600 بازدید
غزاله

سلام. متن خیلی خوبی بود. فردا تو مدرسه مراسمی بر همین ژایه اجرا میشه. با اجازتون از قسمت هایی از مقاله ی شما در این مراسم استفاده میشه.البته با ذکر نام. بازهم ممنون.موفق باشید