پژوهش سرا فرصتی برای یادگیری حرفه ای

کلید واژه ها : یادگیری اثر بخش ، پژوهش سرا ، لذّت یادگیری ، فرصت یادگیری حرفه ای

مبانی علمی طرح

اختصاص دادن هفته ای یک روز از پژوهش سرا به آموزش ابتدایی یک حرکت آینده دار و آینده ساز برای رشد خلاقیت ها و نموّ فعّالیّت های بکر و ذهنی نو آموزان عرصه ی پژوهش و دانایی است. پتانسیل ها و ظرفیت های خاصّ پژوهش سرای دانش آموزی محلّی برای شکوفا ساختن آینده ی پژوهش سرا برای ادامه ی حیات علمی و روند رو به جلو در مقاطع دیگر تحصیلی خواهد بود.

پژوهش سرا به عنوان یکی از مهم ترین مراکز منابع یادگیری اثر بخش در نظام آموزشی هنوز جایگاه خاصّ خود را بدست نیاورده است. از پژوهش سرا به عنوان انبار مهمّات آموزشی یاد می شود؛ جایی که فرصت یادگیری اثر بخش با استفاده از آخرین تکنولوژی های روز بستری مهیّاست.

طرح حضور دانش آموزان ابتدایی هفته ای یکبار در نهایت امر به هدف عالی و غایی یعنی آزمایشگاه مدرسه به محلّی برای پژوهش و تحقیق نوآموزان در عرصه ی دانایی معطوف می شود.

لذّت و شوق یادگیری در دانش آموزان و شوق تدریس و یاددهی اثر بخش در معلمین هدف بزرگ امروز ما و شماست. لذا بایستی از حداقل امکانات و توجّهات لازم در این مسیر استفاده نموده و هدف تکاملی که از آن در سند بالادستی - از جمله سند چشم انداز بیست ساله و منویات مقام معظم رهبری و مقام عالی وزارت – به عنوان یک شهروند اجتماعی برخوردار از روحی سالم و تاثیر گزار در جهت خدا گونه عمل کردن در زندگی یاد می گردد ، تحقق یابد.


یادگیری اثر گزار چیست؟ یاد دادن برای یاد گرفتن ، عمده ترین کار معلم است که از عهده ی معلمان حرفه- مند بر می آید. برای معلم حرفه مند ، یادگرفتن های دانش آموزان ، دریچه ی باز و روشنی است که می تواند از درون آن ، توان و مهارت حرفه ای خودش را آشکارا ببیند ، بیازماید و ارتقا بخشد. بهترین یادگرفتن ها وقتی اتفاق می افتد که یاد دهنده یعنی معلم با راهنمایی های کوتاه و مختصر ، یادگیرندگان یعنی دانش آموزان را رها کند تا خودشان یاد بگیرند ؛ بگذارد با توانمندیهایی که دارند ، پنجه نرم کنند ؛ به تجربه های فردی یا گروهی بپردازند ؛ خودشان را پیدا کنند و سرانجام به "خودباوری " برسند ، نه به " معلم باوری " .هدایت به خود باوری و خود یادگیری ، جوهر هنر معلمی است. ( علی رووف – یاد دادن برای یادگرفتن – انتشارات مدرسه – چاپ ششم 1388 )

آری این است یادگیری اثر بخش و همانی که همگان به دنبالش هستند. جایی که یادگیری از آن به عنوان اساسی ترین نیاز در حال حاضر تلقی می شود ! یادگیری با شیوه های یادگیری همراه است . یعنی چگونه یاد بگیرد و یاد بدهد ؟

یادگیری اثرگزار مستلزم استفاده از محیط های یادگیری ( اینترنت ، کتاب خانه ، فرهنگ سراها ، پژوهش سرا و ... ) در کنار آموزش رسمی مدارس است.

این بیان می رساند که در حال حاضر پژوهش سرا به عنوان یک مرکز یادگیری وخاستگاه آموزش ، مورد توجّه است. لذا ارتباط با پژوهش سرا در آموزش ابتدایی امروزه یک الزام در راه یادگیری حرفه ای است.

پژوهش سرا می تواند از این منظر معلمان ابتدایی و دانش آموزان ابتدایی و اولیای آنان را در این رهگذر علمی هدایت نموده و راه را برای رسیدن به اهداف غایی هموار و سهل الوصول نماید. ( مطابق با بند 2-8 برنامه راهبردی آموزش و پرورش دوره ابتدایی )

 استفاده از آزمایشگاه های تخصّصی ، اتاق رایانه ، اتاق نجوم ، کتاب خانه ، اتاق سمعی و بصری و دیگر واحد_ های آموزشی پژوهش سرا بسته به امکانات و تجهیزات موجود این بستر را برای مجموعه ی یادگیرنده آموزش و پرورش مهیّا می سازد. ( مطابق با بندهای 1-7 و 2-7 و 7-1 و 8-1  برنامه راهبردی )

ضرورت طرح

جامعه ی امروز ما با توجّه به روند پیشرفت تکنولوژی در عرصه پرشتاب علم ایجاب می کند که همسو و هم جهت با تکنولوژی ولی با اهداف روشن و مطابق با سند چشم انداز و اسناد بالا دستی و با تاسّی از بیانات مقام معظم رهبری و مقام عالی وزارت ،  مبنی بر هدایت چرخه ی علم بسوی فردایی در جهت تحقق تکامل حیات بشری الزام دارد از تمام ظرفیت های جامعه در هر صنف و مشغله ای ، ولی با رویکرد آموزشی چه در داخل و چه در خارج بدنه ی آموزش و پرورش روند صعودی برنامه ها را به سرانجام برساند.

مدارس امروز ما بایستی همسنگر و خاستگاه تمامی طرح ها از حوزه های نظری و عملی باشد.

پژوهش سرا این امکان را دارد که بتواند با ارائه ی کلاس های آزمایشگاهی بصورت تخصّصی زمینه بروز خلاقیّت فکری نو آموزان عرصه ی علم را صیقل داده و معلّمین را علاقمند و دانش آموزان را مشتاق تر از گذشته به یادگیری دعوت کند. از این راهبرد ، اولیا هم در چند و چوی کار قرار گرفته و اذهان آنان متوجّه این اتّفاقات شگرف خواهد شد. ( مطابق با بندهای 2-3 و 3-3 برنامه راهبردی )

پژوهش سرا باید بتواند محلّی برای رشد و نموّ و حرکت پی گیر مراحل مختلف علم و علم آموزی دانش آموزان باشد. در فرصت های کلاسی و هم چنین در ایّام خارج از ساعات کلاسی این بستر بیش از پیش نمایان است.

( مطابق با بند های 2-9 و 3-9 و 4-9 )

پژوهش سرا زمانی فعالیت و سازمان خود را شاهد و گواه بر حرکت علمی کشور می بیند که مدارس ما هنوز مجهّز به فنون یادگیری اثرگزار نشده اند. این بدان معناست که محدودیت های زمانی و مکانی و مالی مانع از بروز حرکت های علمی گسترده از مدارس می شود.

هم چنین نبود نیروی انسانی متخصّص در زمینه های مختلف علمی ( ریاضی ، فیزیک ، زیست ، زمین ، شیمی رایانه ، تکنولوژی سمعی و بصری ، کتاب خانه و ... )  در مدارس حجمه ی کار را بر دوش معلم و احیانا معاون و مدیر مدرسه انداخته است.

از جهتی هم آشنا نبودن معلمین به فنون یادگیری آزمایشگاهی این هدف بزرگ را با چالش روبرو سازد.

 ( مطابق با بندهای 2-7 و 3-7 و 5-9 و 6-9 و 4-6 )

در نهایت هدف متعالی پژوهش سرا ، پویا کردن آزمایشگاه های مدرسه در فرایند آموزش اثر بخش در آموزش و پرورش با کیفیت است.

اجزای طرح

  1. سازمان یادگیرنده : به مجموعه عوامل نیروی انسانی در وزارت آموزش و پرورش اداره کل و منطقه و در نهایت عوامل آموزشی مدرسه که هدف اساسی تحقق دانش آموزانی با رویکرد جامعه محوری که با فرهنگ شهروند مداری آرمانی همراه است در تعامل چند سویه با رویکردی اثرگزار در یادگیری با کیفیت دنبال می کند ، اطلاق می شود.

هدف سازمان یادگیرنده در طرح مذکور ، بازبینی تدریس آزمایشگاهی معلم با روند پژوهش محوری و دنبال سازی حرکت تحقیق از ناحیه ی معلم و در نهایت امر فراگیران است.

( در نهایت هر مدرسه یک پژوهش سرا خواهد شد. )

  1. رهبر آموزشی اداره کل : رهبر آموزشی اداره کل در تعامل چند سویه با رهبر آموزشی منطقه ، مدرسه و در نهایت کار با گرو ههای آموزشی مدرسه ، شورای معلمان و انجمن اولیا و مربیان است. در این منظر رهبر آموزشی اداره کل نظارت بر روند حرکتی و مشارکت جمعی در طرح مذکور بوده و چرخه یادیگری سازمانی طرح را هدایت نموده تا بستر طرح با کم ترین خطا به پیش برود.

رهبر آموزشی اداره کل با جلسات متعددی که با رهبر آموزشی منطقه خواهد داشت از نزدیک و به طور غیر مستقیم از ناحیه پژوهش سرا ، طرح را دنبال و بازخورد ها را بررسی خواهد کرد. بازخورد ها می- تواند و باید خاستگاه طرح یعنی مدرسه و حرکت فراگیر معلمین در استفاده از ابزارهای آموزشی باشد.

حضور مستقیم رهبر آموزشی اداره کل ، درجلسات کارگروهی مدارس و شورای معلمین و مدیران مدارس بسیار مطلوب و چشم انداز طرح خواهد بود.

رهبر آموزشی اداره کل می بایست از حداکثر تجارب کسب شده در مناطق مختلف و دیگر مجریان در سطح استان و از رهنمود های دبیران مقاطع راهنمایی و دبیرستان نهایت استفاده را کرده و برای الهام گرفتن و به خطا نرفتن سایرین از تجربه های اولیه ، مدارس مجری طرح را پشتیبانی نماید.

رهبر آموزشی اداره کل در صدد است که مدارس بتوانند جایگاه خاصّ خود را در حداقلّی ظرفیت ها و پتانسیل های پژوهش سراها برای معلمین و دانش آموزان و از همه مهتر اولیای فراگیران باز کند ؛ لذا در جهت اهداف برنامه راهبردی وزارت آموزش و پرورش دوره ابتدایی می بایست تحقق یابد.

  1. رهبر آموزشی منطقه: رهبر آموزشی منطقه در تعامل بسیار نزدیک پژوهش سرا و رهبران آموزشی مدارس است. وی در تلاش است تا رهبران آموزشی مدارس را جهت استفاده ی از حداکثری ظرفیت موجود در پژوهش سرا ها و احیانا مدارس مجهّز به آزمایشگاه ، سایت رایانه و ترغیب و معلمان را به کاربرد از این تکنولوژی دعوت و تشویق نماید.

رهبر آموزشی منطقه با هماهنگی کارشناس گروه های آموزش ابتدایی و معاونت ابتدایی و دیگر مسولان ذیربط زمینه حضور مرتّب و هماهنگ شده دانش آموزان را در پژوهش سرا فراهم آورده و از نزدیک ، عوامل یادگیرنده ( معلم و دانش آموزان و احیانا اولیا ) را در بستر منابع یادگیری قرار می دهد.

رهبر آموزشی منطقه بهتر است خود نسبت به وسایل و امکانات موجود در پژوهش سرا اطّلاعات کافی داشته و نیز خود بتواند در صورت حضور دانش آموزان در مرکز یادگیری یاد شده ، برنامه ای خاص داشته باشد و از متخصّصین آزمایشگاهی در آنروز به نحو مطلوب و شایسته استفاده نماید.

رهبر آموزشی منطقه بداند که تمامی این راهکارها و جهت دهی های مثبت در سمت و سوی تسهیل امر تدریس برای معلم و شوق و لذّت یادگیری برای فراگیران است ؛ لذا لازم است از مدیریت جامعی در هدایت امر فرصت برابر آموزشی در پژوهش سرا استفاده مطلوب نماید.

( لذت یادگیری در دانش آموزان دوره ابتدایی آرمان نهایی دست اندرکاران طرح هاست. )

رهبر آموزشی منطقه شایسته است با ترتیبی که اتّخاذ می نماید حضور سیستماتیک  و هدفمند دانش- آموزان و معلمین مدارس طرح مذکور را در طول سال تحصیلی مهیّا ساخته و تمامی گزارشات لازم در این خصوص را در دفترچه با ذکر تاریخ و شرح اجمالی گزارشی از بازدید را قید نماید.

مطمئنّاً  حضور دانش آموزان و معلّمین آنان در پژوهش سرا و دیدن از منابع و امکانات یادگیری ، خالی از لطف نبوده و هم چنین سبب رشد مهارت های پایه در افراد نام برده شده و زمینه را کم کم برای استفاده آزمایشگاه و دیگر منابع یادگیری اثر بخش در کانون یادگیری ( پژوهش سرا  و در نهایت مدرسه ) و کاربرد آن می شود. این منجر خواهد شد که روزی مدارس خود یک مرکز یادگیری و تحقیق و پژوهش قلمداد شوند.

رهبر آموزشی با بررسی مدارس مختلف در منطقه ، بایستی مدارس دارای امکانات پژوهش سرایی ( مانند آزمایشگاه ، سایت رایانه، اتاق نجوم ، اتاق سمعی بصری ، کتاب خانه و ... ) را شناسایی و آنان را ترغیب به ارائه خدمات آزمایشگاهی در کلاس های درس خودشان نموده و هم چنین زمینه حضور آنان را در دیگر مدارس به عنوان حامیان طرح و دلسوزان به نظام آموزشی مطلوب و اثر گزار فراهم آورد.

شایان ذکر است رهبر آموزشی منطقه می تواند با هماهنگی از طرف مسوول پژوهش سرا ، زمینه ی  حضور دبیران آزمایشگاهی را به مدارس فراهم نموده تا ظرفیت های انسانی  متخصّص منطقه در تعادلی هماهنگ و موزون در اختیار مدارس ابتدایی قرار گیرد. جایی که در آینده می تواند سرمایه های انسانی شایسته ای را به مقاطع بالای تحصیلی رهنمون سازد.

در واقع حضور دبیران آزمایشگاهی پژوهش سرا در مدارس ، شروعی تعاملی و پایدار و نقطه ی عطف در  جهت رشد خلّاقیّت های معلّمین ابتدایی و دانش آموزان خواهد بود.

رهبر آموزشی منطقه بایستی ماهانه گزارشی مبسوط از روند اجرای طرح در سطح منطقه را تهیه و ارسال نماید.

  1. رهبر آموزشی مدرسه پایگاه : رهبر آموزشی مدرسه پایگاه از نزدیک مشاور و همراه رهبر آموزشی منطقه بوده و در جلسات و هم اندیشی ها و ارائه ی راهکار های مناسب و تجربی در خصوص بالا بردن راندمان کار پژوهش سرا در دوره ی ابتدایی کمک نموده و مدارس تحت پوشش طرح را پشتیبانی کرده

و از نزدیک شاهد استفاده ازآزمایشگاه ها و معضلات پیش رو بوده و در خصوص استفاده از دبیران ممتاز دبیرستان جهت انجام برخی آزمایش ها در مدارس طرح ، همفکری و تعامل داشته و در نهایت با تصمیم رهبر آموزشی منطقه و در نظر گرفتن جوانب کار ، حضور این عزیزان را در مدارس مجری طرح فراهم می آورد. رهبر آموزشی مدرسه پایگاه در خصوص فعالیت انجام یافته در مدارس مجری شناخت و اطلاع لازم را خواهد داشت.

 

  1. رهبر آموزشی مدرسه : رهبر آموزشی مدرسه نیز در تعاملی سازنده با رهبر آموزشی منطقه و کارکنان مدرسه خود ، ظرفیت های لازم مدرسه جهت بهره وری مطلوب  برای یک تدریس اثر گزار را بررسی و نقاط ضعف و اشکالات تدریس در مدرسه ی خود را ضمن بررسی در شورای معلمین و ارائه ی راهکارهای مطلوب ، ابتدا مجدداً  بازخورد شیوه های ارائه شده در جلسات را در کلاس ها بررسی و نتایج را بصورت گزارش در اختیار رهبر آموزشی منطقه قرار دهد.

رهبر آموزشی مدرسه می تواند در صورت هماهنگی های بعمل آمده رهبر آموزشی منطقه را از نزدیک با کم و کیف کار در مدرسه ی خود قرار دهد. همچنین رهبر آموزشی منطقه می تواند در تعامل سازنده با مسوول آزمایشگاه زمینه ی همکاری دو طرفه را خود رهبری نماید.

رهبر آموزشی مدرسه بایستی بتواند با همکاری مدیر و معاون مدرسه ، یک گروه تکنولوژیست آموزشی را در مدرسه راه اندازی نموده تا از این رهگذر تمامی فعّالیّت های مدرسه جهت علمی تر به خود گرفته و طرح بصورت خودجوش دنبال گردد.

رهبر آموزشی باید و الزاماً شورای معلّمین و انجمن اولیا و مربیان مدرسه را به جهت آموزشی احیا کرده و هم چنین از نزدیک آنان را شاهد ، بر روند صعودی کار قرار داده تا افراد نام برده بیش از پیش اهمّیّت کار پژوهش سرا را دریافته و میزان علاقمندی آنان به ایجاد یک پایگاه اطّلاعاتی ، تحقیقی ، پژوهشی در مدرسه جلب نماید.

  1. گروه های آموزشی مدرسه ، شورای معلمان و انجمن اولیا و مربیان : این افراد باید از نزدیک شاهد بر اجرای کار بوده و تفاوت ها را نسبت به سال های قبل بررسی نمایند. هم چنین می توانند با همفکری و انتقادات سازنده مجریان طرح در مدرسه را همیاری نمایند.

مهم ترین وظیفه ی این افراد بالا بردن سطح سواد اولیا در خصوص طرح مذکور است. هم چنین استعدادیابی در بین دانش آموزان و اولیا و سوق دادن به هدف مطلوب و ارائه ی مشاوره های آموزشی و در نهایت سرمایه گذاری اولیا در صورت داشتن توان مالی موردنظر برای رشد و نموّ علمی فرزندان خود برای کسب رتبه های علمی و المپیادی در سطح منطقه ، استانی ، کشوری و جهانی است.

 

اجرای طرح

شمای کلی طرح در قسمت اجزای طرح و با معرفی وظایف مجموعه تشریح گردید.

هدف این طرح استفاده حداکثری از پتانسیل های موجود در پژوهش سراها به عنوان فرصت برابر آموزشی است. لذا تعامل دو طرفه مدرسه و پژوهش سرا اهمّیّتی دو چندان می یابد.

 

مخاطبان طرح

دانش آموزان و معلمان مدارس ابتدایی و اولیای دانش آموزان هدف نهایی این طرح هستند که علاقمندی و میزان مشارکت و تاثیر گزاری مجریان طرح بصورت بازخورد در مدارس مجری طرح و افزایش بهره وری مطلوب با توجّه به منویات مقام معظم رهبری و مقام عالی وزارت و اسناد بالادستی وزارت آموزش و پرورش سنجیده خواهد شد.

 

ویژگی های رهبر آموزشی مناطق

  1. معلم باشد.( ترجیحاً ابتدایی )
  2. علاقمند و خلاق و مبتکر
  3. دلسوز و پی گیر
  4. توجه به کشف استعدادها و ابتکارات دانش آموزان مجری طرح در مدارس و پژوهش سراها
  5. آشنا به استفاده از وسایل آزمایشگاهی و رایانه

 

موانع طرح

نداشتن روحیه مشارکت جمعی در بین همکاران و نداشتن روحیه ی تغییر آموزشی و نبود امکانات آزمایشگاهی به لحاظ مالی و مکانی و دور بودن مدرسه از پژوهش سرا از دغدغه های طرح بوده که تمهیدات مورد نظر در این خصوص اندیشیده شده و تا اندازه ای در قسمت اجزای طرح بدان اشاراتی شده است.

 

فواید طرح

پویایی آزمایشگاه های مدارس در فرایند آموزش منجر به ظهور محیط های یادگیری مطلوب و اثر- بخش خواهد شد. در ادامه بروز خلاقیت ها و کشف استعدادها تجلّی خواستن ، توانستن ایرانی خواهد بود. حضور در عرصه های علمی دانش آموزان و رشد و موفّقیّت آنان بروز این اثر بخشی است.

 

ارزشیابی طرح

رهبر آموزشی اداره کل از همان روزهای اول شروع کار در چند و چون کار قرار دارد و خاستگاه طرح که مدرسه است در دستور کار قرار گرفته و از نزدیک با حضور در مدارس مناطق و پژوهش سراها ارزشیابی نیز روند تجربی خود را طی خواهد کرد.

                

 

منابع پیشنهادی جهت مطالعه همکاران  

افضل نیا محمد رضا . طراحی و آشنایی با مراکز مواد و منابع یادگیری . انتشارات سمت . چاپ چهارم 1389 

آصفی املشی رحیم . شاخص های کاربرد فناوری اطلاعات و ارتباطات در آموزش و پرورش ایران و جهان . انتشارات ورای دانش چاپ 1388

حوریزاد بهمن . بینشی نو در غنی سازی مدرسه . انتشارات لوح ذرین . نوبت چاپ هفتم سال 1389

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

اراز سقالی                                         احمد صمدی

کارشناس تکنولوژی و گروه های آموزشی ابتدایی                 رهبر آموزشی گروه تکنولوژی و گروه های آموزشی ابتدایی اداره کل

 

 

کمیته بررسی پژوهشسراها - گروه تکنولوژی و گروه های آموزشی ابتدایی

اداره کل آموزش و پرورش شهرستان های استان تهران / شهریور 90